„Demokratyczna Armia Krajowa ze Strzyżowa 1949-1950” artykuł dr. hab. Bogusława Wójcika

 

W dodatku historycznym IPN Rzeszów, opublikowanym 27 lutego 2026 r. w „Nowinach”, ukazał się artykuł dr. hab. Bogusława Wójcika „Demokratyczna Armia Krajowa ze Strzyżowa (1949–1950)”. Instytut Pamięci Narodowej - Rzeszów

Autor przedstawia okoliczności powstania i działalność DAK, założonej 1 września 1949 r. w Godowej przez uczniów strzyżowskich szkół średnich. Organizacja miała przede wszystkim charakter samokształceniowy i patriotyczny. Podczas spotkań omawiano sytuację polityczną, program DAK, prowadzono również elementy szkolenia wojskowego. W kierownictwie organizacji znalazły się także dziewczęta – Zofia Niebylecka, Izabela Górnicka i Zofia Środoń. 

Publikacja dr. ha. B. Wójcika jest interesująca przede wszystkim dlatego, że nie ogranicza się do historii aresztowania i procesów. Dzięki zachowanym dokumentom pozwala lepiej poznać sposób myślenia młodych ludzi tworzących DAK.

Najciekawsze są zwłaszcza:

- rozbudowany program polityczny i wychowawczy DAK;

- koncepcja Polski jako państwa demokratycznego, niepodległego i wolnego;

- postulat federacji Polski, Litwy, Białorusi i Rusi Czerwonej;

- duże znaczenie przypisywane wolności sumienia, słowa i rozwoju jednostki;

- zachowane dokumenty organizacyjne, które pozwalają spojrzeć na DAK nie tylko jako na młodzieżową organizację konspiracyjną, ale również jako na środowisko młodych ludzi próbujących stworzyć własną wizję przyszłego państwa.

Artykuł Wójcika jest więc wartościowym uzupełnieniem dotychczasowej wiedzy o DAK, szczególnie ze względu na wykorzystanie zachowanych dokumentów organizacji i przedstawienie jej programu ideowego.

Czarni baronowie - film

Film  z 2000 roku przedstawia jeden z mniej znanych rozdziałów niewolniczej epopei XX wieku - organizowania w latach 1949-1954 represyjnych batalionów roboczych pod szyldem wojska i funkcjonowania w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech sieci zmilitaryzowanych ośrodków pracy przymusowej.

W 25 minucie filmu wypowiada się członek DAK Tadeusz Nowak skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 8 września 1950 roku na siedem lat więzienia, pozbawienie praw publicznych i honorowych na dwa lata oraz przepadek mienia. Karę odbywał w więzieniu na zamku Lubomirskich w Rzeszowie, w więzieniu politycznym we Wronkach, oraz Progresywnym Więzieniu dla Młodocianych w Jaworznie. Po wyjściu z więzienia odbywał służbę wojskową w batalionach roboczych w kopalni, podobnie jak inni koledzy z DAK, a nawet ich krewni (patrz mój Wujek).

  

Program o Demokratycznej Armii Krajowej w cyklu "Podkarpackie tablice i inskrypcje"

 

Wspomnienia więzienne Jana Prokopowicza

W dniu 28 kwietnia 1950 roku o godzinie czwartej rano domy większości członków DAK zostały otoczone przez żołnierzy rzeszowskiej  jednostki KBW, MO, UB i nastąpiły aresztowania. Jak one wyglądały  z bliska, najlepiej jest mi opowiedzieć na własnym przykładzie i w oparciu o to, co widziałem owego dnia. Wszystkie aresztowania były prowadzone według tych samych zasad i sposobów wypróbowanych i dokładnie sprawdzanych przez NKWD. Tego pamiętnego dnia z uwagi na ciasne mieszkanie spałem na strychu. W pewnym momencie usłyszałem płaczliwy głos mojej Mamy: „Jasiu, wstań". Usiadłem na pościeli i zobaczyłem, że w otworze strychowym stoi na drabinie w koszuli moja Mama. Powiedziała, abym zszedł, bo ktoś przyszedł do mnie. Wstałem więc i zacząłem schodzić po drabinie w dół. Gdy byłem w połowie wysokości między strychem a posadzką sieni, z dwu stron przystawiono mi pistolety maszynowe pod pachy i polecono, abym schodził powoli, bo będą strzelać.

Zmarł Jan Prokopowicz

 

Wczoraj zmarł Jan Prokopowicz jeden z ostatnich żyjących członków DAK. Wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie!

Jan Prokopowicz (ur. 28 marca 1932 r w Godowej, zm. 13 maja 2023 r) – współzałożyciel Demokratycznej Armii Krajowej - młodzieżowej organizacji antykomunistycznej. Więzień polityczny w latach 1950-1954. Społecznik i hodowca róż. Autor książek "Miłość zdeptana lecz nieujarzmiona", "W służbie Bogu, ojczyźnie i bliźnim", "Zagłada i gehenna ocalenia".

W latach 1944-1949 uczył się w Gimnazjum Handlowym w Strzyżowie. W czerwcu 1949 roku zdał małą maturę. Działał w drużynie harcerskiej im. Tadeusza Kościuszki przy Gimnazjum i Liceum Handlowym w Strzyżowie. 1 września 1949 roku wraz z czwórką kolegów założył nielegalną organizację antykomunistyczną, której 22 września nadano nazwę Demokratyczna Armia Krajowa. Jan Prokopowicz (ps. "Krymski" i "Bakunin") sprawował funkcje szefa sztabu i przewodniczącego rady DAK. We wrześniu 1949 roku rozpoczął naukę w Liceum Handlowym w Strzyżowie. Aresztowany w dniu 28 kwietnia 1950 roku podobnie jak większość członków DAK. Po śledztwie prowadzonym przez WUBP, skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 8 września 1950 roku na dziewięć lat więzienia, pozbawienie praw publicznych i honorowych na trzy lata oraz przepadek mienia. Karę odbywał w więzieniu na zamku Lubomirskich w Rzeszowie, w więzieniu politycznym we Wronkach, w więzieniu karnym w Rawiczu oraz Progresywnym Więzieniu dla Młodocianych w Jaworznie. Zwolniony przedterminowo 31 stycznia 1954 roku ze względu na zły stan zdrowia spowodowany gruźlicą. Po początkowych znacznych trudnościach ze znalezieniem pracy od 1966 roku pracował jako inspektor w Wojewódzkim Związku Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Rzeszowie. Do 1979 roku pozostawał pod obserwacją aparatu bezpieczeństwa z powodu podejrzeń o dalsze utrzymywanie kontaktów z członkami „nielegalnej organizacji DAK". Był uznanym hodowcą róż, działał w Polskim Towarzystwie Miłośników Róż na terenie południowej Polski. Po transformacji systemowej w Polsce podjął szereg działań mających na celu rehabilitację członków DAK oraz upamiętnienie działań organizacji, poprzez publikacje książkowe i udział w organizacji różnych wydarzeń. Od 1955 roku był żonaty z Zofią Bury (1931-1986), również członkinią DAK.

Publikacje

Jan Prokopowicz, Młodość zdeptana lecz nieujarzmiona. Demokratyczna Armia Krajowa w latach 1949-1955. Szkice, wspomnienia i dokumenty w opracowaniu Jana Prokopowicza, Rzeszów: Poligrafia Wyższego Seminarium Duchownego w Rzeszowie, 1999, ISBN 83-86985-86-0.

Jan Prokopowicz, W Służbie Bogu ojczyźnie i bliźnim: wspomnienia o księdzu infułacie Józefie Sondeju, Rzeszów: ”Bonus Liber” Wydawnictwo i Drukarnia Diecezji Rzeszowskiej, 2010, ISBN 978-83-62488-34-6.

Jan Prokopowicz, Zagłada i gehenna ocalenia, Rzeszów: ”Bonus Liber” Wydawnictwo i Drukarnia Diecezji Rzeszowskiej, 2015, ISBN 978-83-64519-88-8.

Uroczystość odsłonięcia tablicy poświęconej DAK – Lutcza, 24 marca 2023

24 marca 2023 r. w Lutczy odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy poświęconej konspiratorom młodzieżowej organizacji antykomunistycznej „Demokratyczna Armia Krajowa” pochodzących z Lutczy. 

Grafiki dla uczczenia "Żołnierzy Wyklętych"

 

Praca córki Emilii na konkurs plastyczny o Żołnierzach Wyklętych. Emilka urodziła się pięć lat po śmierci Babci Zosi.